Odrzucenie spadku we Włoszech: jak to zrobić, mieszkając w Polsce

Odrzucenie spadku we Włoszech wymaga formalnego oświadczenia. Milczenie, brak kontaktu z notariuszem czy niezgłaszanie się po majątek nie oznaczają, że spadek został odrzucony. Do czasu złożenia oświadczenia spadkobierca pozostaje osobą powołaną do spadku (chiamato all’eredità), a niektóre jego zachowania mogą zostać uznane za przyjęcie spadku razem z długami.

W tym artykule opisuję, w jakiej formie i w jakim terminie można odrzucić spadek podlegający prawu włoskiemu, co zmienia się, gdy spadkobierca mieszka w Polsce i dlaczego odrzucenie spadku przez rodzica zwykle nie zamyka sprawy w rodzinie.

Kiedy o odrzuceniu spadku decyduje prawo włoskie

Spadek po osobie, która w chwili śmierci miała zwykły pobyt we Włoszech, co do zasady podlega prawu włoskiemu (art. 21 rozporządzenia UE nr 650/2012). Wyjątkiem jest wybór prawa w testamencie: obywatel Polski może wskazać, że jego spadek ma podlegać prawu polskiemu (art. 22 rozporządzenia).

Prawo właściwe dla spadku rozstrzyga o terminach, o skutkach odrzucenia i o tym, kto dziedziczy w miejsce osoby, która spadek odrzuciła. Dalsza część tekstu dotyczy spadków podlegających prawu włoskiemu.

Forma odrzucenia spadku (rinuncia all’eredità)

Zgodnie z art. 519 włoskiego kodeksu cywilnego spadek odrzuca się oświadczeniem złożonym przed notariuszem albo przed urzędnikiem sądu (cancelliere) okręgu, w którym otwarto spadek, czyli sądu właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego. Oświadczenie wpisuje się do rejestru spadków (registro delle successioni) prowadzonego przez ten sąd. Wpis sprawia, że odrzucenie jest skuteczne wobec osób trzecich, w tym wierzycieli.

Odrzucenie nie może być złożone pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu i nie może dotyczyć tylko części spadku, bo takie oświadczenie jest nieważne (art. 520 włoskiego kodeksu cywilnego). Nie można też odrzucić spadku za życia spadkodawcy.

Przy oświadczeniu składanym w sądzie płaci się opłatę rejestrową (imposta di registro) w stałej wysokości 200 euro oraz znaczek skarbowy (marca da bollo) za 16 euro. Oświadczenie przed notariuszem kosztuje więcej, bo dochodzi wynagrodzenie notariusza.

Spadkobierca mieszkający w Polsce nie musi przyjeżdżać do Włoch. Oświadczenie może w jego imieniu złożyć pełnomocnik. Pełnomocnictwo musi mieć formę notarialną, obejmować odrzucenie spadku po wskazanej osobie i być opatrzone apostille, a pełnomocnictwo sporządzone po polsku wymaga tłumaczenia na język włoski.

Odrzucenie spadku przed polskim sądem lub notariuszem

Rozporządzenie nr 650/2012 przewiduje drugą drogę. Jego art. 13 pozwala złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem państwa, w którym spadkobierca ma zwykły pobyt, nawet jeśli sprawa spadkowa należy do sądów innego państwa. Osoba mieszkająca w Polsce może więc złożyć takie oświadczenie w polskim sądzie albo u polskiego notariusza.

Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 2 czerwca 2022 r. (C-617/20) potwierdził, że oświadczenie złożone w państwie zwykłego pobytu spadkobiercy, w formie wymaganej przez prawo tego państwa, jest ważne co do formy także wtedy, gdy prawo właściwe dla spadku przewiduje inną formę. Z wyroku wynika również, że to spadkobierca powinien zadbać, aby informacja o oświadczeniu dotarła do organu prowadzącego sprawę spadkową. W praktyce oznacza to przekazanie dokumentu wraz z tłumaczeniem do właściwego sądu we Włoszech.

Ta droga ma swoje granice. W wyroku z 27 marca 2025 r. (C-57/24) Trybunał uznał, że sąd działający wyłącznie na podstawie art. 13 rozporządzenia nie może rozpoznać wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie. Polski sąd lub notariusz przyjmuje oświadczenie, ale terminy i skutki odrzucenia nadal ocenia się według prawa włoskiego.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku

Prawo do przyjęcia spadku przedawnia się z upływem dziesięciu lat od otwarcia spadku (art. 480 włoskiego kodeksu cywilnego) i w tym czasie spadek można też odrzucić. Długi termin nie oznacza jednak, że czekanie jest bezpieczne.

Każdy, kto ma w tym interes, najczęściej wierzyciel zmarłego, może zwrócić się do sądu o wyznaczenie spadkobiercy terminu na oświadczenie, czy spadek przyjmuje (art. 481 włoskiego kodeksu cywilnego, tak zwana actio interrogatoria). Jeżeli spadkobierca w tym terminie spadku nie przyjmie, traci prawo do jego przyjęcia.

Najkrótsze terminy dotyczą osoby, która w jakikolwiek sposób posiada rzeczy należące do spadku (art. 485 włoskiego kodeksu cywilnego). Musi ona sporządzić inwentarz w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku albo od dowiedzenia się o powołaniu do spadku, a po sporządzeniu inwentarza ma czterdzieści dni na decyzję. Jeżeli tego nie zrobi, staje się spadkobiercą bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (erede puro e semplice).

Włoski Sąd Najwyższy (Corte di Cassazione) w postanowieniu nr 36080/2021 przyjął, że osoba posiadająca rzeczy spadkowe, która nie sporządziła inwentarza w terminie, nie może już skutecznie odrzucić spadku. Posiadaniem w tym rozumieniu może być na przykład mieszkanie w domu zmarłego albo korzystanie z jego samochodu. Granice tego pojęcia ocenia się w każdej sprawie osobno, a komentatorzy nie są w tej kwestii zgodni, dlatego osoba, która ma przy sobie cokolwiek ze spadku, powinna liczyć termin od dnia śmierci.

Zachowania, które oznaczają przyjęcie spadku

Spadek można przyjąć bez żadnego oświadczenia. Według art. 476 włoskiego kodeksu cywilnego przyjęcie następuje w sposób dorozumiany (accettazione tacita), gdy osoba powołana do spadku dokonuje czynności, która zakłada wolę przyjęcia spadku i do której byłaby uprawniona tylko jako spadkobierca. Przykładem jest sprzedaż rzeczy zmarłego, wypłata pieniędzy z jego rachunku albo wynajęcie jego mieszkania. Po takiej czynności późniejsze odrzucenie jest nieskuteczne.

Od grudnia 2025 r. przyjęcie dorozumiane łatwiej też ujawnić w księgach. Zgodnie ze zmienionym art. 2648 ust. 3 włoskiego kodeksu cywilnego wpis może nastąpić na podstawie oświadczenia spadkobiercy złożonego w akcie notarialnym albo w dokumencie z podpisem poświadczonym przez notariusza, które potwierdza przyjęcie dorozumiane (art. 476) albo nabycie spadku na podstawie art. 485. Wcześniej, gdy czynność oznaczająca przyjęcie nie wynikała z dokumentu notarialnego, do wpisu zwykle potrzebny był wyrok.

Przyjęciem spadku jest też sprzedaż lub darowanie praw do spadku innej osobie (art. 477). Kto ukrył albo zabrał rzeczy należące do spadku, traci prawo do jego odrzucenia i jest traktowany jak spadkobierca bez ograniczenia odpowiedzialności, nawet jeśli złożył oświadczenie o odrzuceniu (art. 527).

Nie oznaczają natomiast przyjęcia spadku czynności zachowawcze, takie jak zabezpieczenie mieszkania przed zniszczeniem czy czasowy zarząd majątkiem (art. 460). Granica między zabezpieczeniem a rozporządzeniem majątkiem bywa jednak cienka, dlatego przed każdą czynnością dotyczącą rzeczy zmarłego lepiej najpierw podjąć decyzję co do spadku.

Kto dziedziczy po odrzuceniu spadku

Osobę, która odrzuciła spadek, traktuje się tak, jakby nigdy nie była do niego powołana (art. 521 włoskiego kodeksu cywilnego). Jej udział nie przepada. Jeżeli była dzieckiem albo rodzeństwem zmarłego, na jej miejsce wchodzą jej zstępni (przedstawienie, rappresentazione, art. 467 i 468 włoskiego kodeksu cywilnego). Dopiero gdy przedstawienie nie działa, udział przypada pozostałym spadkobiercom albo dalszym krewnym.

Dla rodzin z dziećmi ma to bezpośredni skutek. Gdy syn zmarłego odrzuca spadek obciążony długami, do spadku zostają powołane jego dzieci, czyli wnuki zmarłego. Żeby dług nie przeszedł na kolejne pokolenie, każde z nich musi samodzielnie odrzucić spadek, a każde ma przy tym własne terminy.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Według prawa włoskiego rodzic nie może odrzucić spadku w imieniu małoletniego dziecka bez zezwolenia sędziego opiekuńczego (giudice tutelare) właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka (art. 320 włoskiego kodeksu cywilnego). Uzyskanie zezwolenia trwa, dlatego wniosek składa się zaraz po decyzji rodzica o odrzuceniu własnego udziału.

Jeżeli dziecko spadku nie odrzuci, może go przyjąć wyłącznie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 471). Odpowiada wtedy za długi tylko do wartości spadku, ale trzeba sporządzić inwentarz i rozliczyć się z wierzycielami.

Gdy dziecko mieszka w Polsce, sprawy dotyczące jego majątku należą co do zasady do sądu państwa jego zwykłego pobytu. Polskie przepisy od 15 listopada 2023 r. pozwalają rodzicom odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu, jeżeli dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia go przez rodzica i spełnione są pozostałe warunki art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Czy ten wyjątek wystarczy przy spadku podlegającym prawu włoskiemu, trzeba ocenić w każdej sprawie, bo od odpowiedzi zależy skuteczność oświadczenia złożonego za dziecko.

Odrzucenie spadku a deklaracja spadkowa we Włoszech

Osoby powołane do spadku mają obowiązek złożyć we Włoszech deklarację spadkową (dichiarazione di successione) w ciągu dwunastu miesięcy od otwarcia spadku. Kto przed upływem tego terminu odrzucił spadek, jest z tego obowiązku zwolniony (art. 28 ust. 5 dekretu legislacyjnego nr 346/1990, w brzmieniu nadanym dekretem legislacyjnym nr 139/2024). Obowiązek przechodzi na osoby, które weszły na jego miejsce.

Odrzucenie złożone po terminie albo po złożeniu deklaracji przez innych spadkobierców wymaga już korekty po stronie podatkowej, dlatego kolejność działań ma znaczenie także dla urzędu skarbowego (Agenzia delle Entrate).

Czy odrzucenie spadku można cofnąć

Dopóki spadku nie przyjęła inna osoba i dopóki prawo do jego przyjęcia nie uległo przedawnieniu, osoba, która spadek odrzuciła, może go jeszcze przyjąć (art. 525 włoskiego kodeksu cywilnego). Sąd Najwyższy przyjmuje, że takie cofnięcie nie może nastąpić przez samo zachowanie, bo odrzucenie zostało złożone w formie szczególnej.

Odrzucenie spadku nie zawsze działa też wobec wierzycieli osoby odrzucającej. Jeżeli odrzucenie im szkodzi, mogą uzyskać zgodę sądu na przyjęcie spadku w jej imieniu, w granicach swoich wierzytelności (art. 524).

Najczęstsze pytania

Czy mogę odrzucić spadek po ojcu, który mieszkał we Włoszech, nie wyjeżdżając z Polski?

Tak. Oświadczenie można złożyć w Polsce przed sądem albo notariuszem na podstawie art. 13 rozporządzenia nr 650/2012 albo we Włoszech przez pełnomocnika, któremu udzielono pełnomocnictwa notarialnego z apostille.

Czy przy spadku we Włoszech obowiązuje termin sześciu miesięcy?

Przy spadku podlegającym prawu włoskiemu o terminach decyduje prawo włoskie, także wtedy, gdy oświadczenie składa się w Polsce. Zasadą jest dziesięć lat, ale osoba w posiadaniu rzeczy spadkowych ma tylko trzy miesiące na inwentarz, a sąd może na wniosek wierzyciela wyznaczyć krótszy termin.

Czy po odrzuceniu spadku w Polsce trzeba coś zrobić we Włoszech?

Tak. Informacja o oświadczeniu powinna dotrzeć do właściwego sądu we Włoszech, a odrzucenie przed upływem dwunastu miesięcy zwalnia z obowiązku złożenia deklaracji spadkowej. Bez tego wierzyciele i urząd skarbowy nadal będą traktować daną osobę jako powołaną do spadku.

Przy spadku podlegającym prawu włoskiemu odrzucenie rzadko jest decyzją jednej osoby: każde oświadczenie powołuje do spadku kolejne pokolenie, a terminy biegną dla każdego z jego członków osobno.