Spadek we Włoszech: które prawo się stosuje i gdzie sporządzić testament

Polak mieszkający we Włoszech, z nieruchomością w Weronie i kawalerką w Poznaniu. Żona, dwoje dzieci. Chce uporządkować sprawy spadkowe i spisać testament. I tu pojawia się pytanie, które rzadko pada na czas: które prawo zadecyduje o losach jego majątku po śmierci?

Ten artykuł to pierwsza część cyklu o dziedziczeniu nieruchomości we Włoszech przez obywateli polskich. Omawiam w nim dwie kwestie wyjściowe: prawo właściwe dla spadku oraz miejsce i formę sporządzenia testamentu.

Które prawo spadkowe się stosuje: polskie czy włoskie?

Od 17 sierpnia 2015 roku w sprawach spadkowych z elementem transgranicznym obowiązuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. Rozporządzenie wprowadziło jednolite reguły kolizyjne dla wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej (z wyjątkiem Danii i Irlandii).

Zasada ogólna jest zawarta w art. 21 rozporządzenia: prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu (residenza abituale) w chwili śmierci.

W praktyce oznacza to, że Polak, który od lat mieszka we Włoszech, tu pracuje i tu płaci podatki, po śmierci również podlega prawu włoskiemu. Nie polskiemu. Niezależnie od obywatelstwa. Niezależnie od tego, gdzie fizycznie znajdują się poszczególne składniki jego majątku.

Prawo włoskie zastosuje się zatem zarówno do nieruchomości położonej we Włoszech, jak i do mieszkania znajdującego się w Polsce.

Czym jest residenza abituale

Rozporządzenie 650/2012 nie zawiera definicji legalnej pojęcia „miejsce zwykłego pobytu”. Motyw 23 preambuły wskazuje, że organ rozpatrujący sprawę powinien dokonać ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili śmierci, biorąc pod uwagę wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności w danym państwie, a także warunki i powody tej obecności.

Dla Polaka, który na stałe mieszka we Włoszech, prowadzi tu działalność zawodową, ma tu centrum interesów życiowych i rodzinnych, ustalenie residenza abituale we Włoszech nie budzi wątpliwości. Sytuacja komplikuje się, gdy pobyt jest podzielony między dwa kraje, na przykład gdy ktoś kilka miesięcy w roku spędza w Polsce, a kilka we Włoszech. W takich przypadkach ocena jest indywidualna i zależy od konkretnych okoliczności.

Professio iuris: jak wybrać prawo polskie

Rozporządzenie 650/2012 przewiduje jedną możliwość odstąpienia od zasady residenza abituale. Artykuł 22 pozwala każdej osobie wybrać jako prawo właściwe dla ogółu spraw dotyczących jej spadku prawo państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci. Ta instytucja nosi nazwę professio iuris.

Polak mieszkający we Włoszech może więc zdecydować, że do jego spadku zastosuje się prawo polskie.

Wybór musi spełniać określone warunki. Przede wszystkim musi być wyraźny. Powinien znaleźć się w testamencie i mieć formę jednoznacznego oświadczenia, na przykład: „Na podstawie art. 22 rozporządzenia UE nr 650/2012 jako prawo właściwe dla ogółu spraw dotyczących mojego spadku wybieram prawo polskie”.

Samo sporządzenie testamentu w języku polskim albo przed polskim notariuszem nie stanowi wyboru prawa. Bez wyraźnej klauzuli professio iuris zastosowanie znajdzie prawo państwa residenza abituale, czyli w omawianym przypadku prawo włoskie.

Co zmienia się w zależności od wybranego prawa

Wybór między prawem polskim a włoskim wpływa na sytuację prawną spadkobierców w kilku wymiarach.

Po pierwsze, oba systemy przewidują inne zasady dziedziczenia ustawowego. Proporcje, w jakich majątek dzielony jest między małżonka i dzieci, różnią się. W niektórych konfiguracjach rodzinnych różnica jest znacząca. Wybór prawa decyduje również o tym, co dzieje się z tą częścią majątku, której testament nie obejmuje.

Po drugie, oba systemy inaczej traktują sam moment nabycia spadku. W prawie polskim spadek nabywa się z mocy prawa w chwili jego otwarcia, czyli w chwili śmierci spadkodawcy. Spadkobierca staje się spadkobiercą automatycznie, nawet jeśli jeszcze o tym nie wie. We Włoszech zasada jest odwrotna: spadkobierca musi spadek aktywnie przyjąć (accettazione dell’eredità). Bez złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku nie staje się właścicielem odziedziczonego majątku. To nie jest wyłącznie różnica proceduralna. To fundamentalna różnica w konstrukcji systemu, która wpływa na całą ścieżkę postępowania po śmierci.

Gdzie sporządzić testament: trzy ścieżki

Rozporządzenie 650/2012 nie narzuca miejsca sporządzenia testamentu. Kwestię formy reguluje Konwencja haska z dnia 5 października 1961 roku o kolizji praw w przedmiocie formy rozrządzeń testamentowych. Zgodnie z tą konwencją testament jest ważny pod względem formy, jeśli odpowiada wymogom prawa miejsca sporządzenia, prawa obywatelstwa testatora, prawa miejsca jego zamieszkania lub zwykłego pobytu.

W praktyce osoba z polskim obywatelstwem i residenza abituale we Włoszech ma do wyboru trzy formy.

Testament przed włoskim notariuszem (testamento pubblico)

Testamento pubblico jest sporządzany przez włoskiego notariusza w obecności dwóch świadków. Notariusz przechowuje oryginał testamentu i rejestruje go w Registro Generale dei Testamenti.

Dla spadkobierców to rozwiązanie, które generuje najmniej komplikacji po śmierci testatora. Testament jest od razu gotowy do użycia we włoskim postępowaniu spadkowym. Nie wymaga tłumaczenia, apostille ani żadnych dodatkowych czynności legalizacyjnych. Jeśli główny majątek spadkodawcy znajduje się we Włoszech, testamento pubblico ma największy sens praktyczny.

Testament w Polsce w formie aktu notarialnego

Testament sporządzony przed polskim notariuszem jest ważny na gruncie rozporządzenia 650/2012 i Konwencji haskiej. Jednak aby mógł zostać użyty we włoskim postępowaniu spadkowym, konieczne będzie uzyskanie apostille oraz tłumaczenia przysięgłego na język włoski. To dodatkowe kroki, dodatkowy czas i dodatkowe koszty, które obciążą spadkobierców w momencie, gdy mają już wystarczająco dużo formalności do załatwienia.

Testamento internazionale (Konwencja Waszyngtońska z 1973 roku)

Trzecia opcja jest najrzadziej omawiana, a w sytuacjach transgranicznych bywa najbardziej funkcjonalna. Konwencja Waszyngtońska z dnia 26 października 1973 roku, dotycząca jednolitego prawa o formie testamentu międzynarodowego, została ratyfikowana przez Włochy ustawą nr 387 z dnia 29 listopada 1990 roku. Polska również jest stroną tej Konwencji.

Testamento internazionale składa się z dwóch elementów. Pierwszy to scheda testamentaria, czyli dokument zawierający rozrządzenia testamentowe, sporządzony na piśmie przez testatora osobiście lub przez osobę trzecią, odręcznie lub z użyciem środków elektronicznych, w dowolnym języku. Drugi to attestato, czyli akt sporządzony przez notariusza (we Włoszech) w obecności dwóch świadków, potwierdzający, że dopełnione zostały wszystkie wymogi formalne przewidziane przez Konwencję. Attestato ma formę aktu publicznego.

Zasadnicza zaleta testamentu w tej formie polega na tym, że jest on uznawany we wszystkich państwach, które ratyfikowały Konwencję Waszyngtońską, bez konieczności legalizacji, apostille czy jakiejkolwiek dodatkowej procedury uwierzytelniającej. Skoro zarówno Polska, jak i Włochy są stronami Konwencji, testamento internazionale sporządzone we Włoszech zostanie uznane w Polsce i odwrotnie. Dla osoby posiadającej majątek w obu krajach to istotne uproszczenie.

Dwa testamenty: opcja wymagająca ostrożności

W praktyce spotykane jest również rozwiązanie polegające na sporządzeniu dwóch osobnych testamentów: jednego obejmującego majątek znajdujący się w Polsce, drugiego dotyczącego majątku we Włoszech. Takie podejście może uprościć postępowanie spadkowe w obu jurysdykcjach, pod warunkiem że oba testamenty są zredagowane z należytą precyzją.

Każdy z testamentów musi wyraźnie określać swój zakres przedmiotowy. Szczególną uwagę należy zwrócić na klauzulę odwołującą wcześniejsze testamenty, którą notariusze standardowo zamieszczają w aktach. W sytuacji, gdy testator świadomie sporządza dwa równoległe testamenty o różnym zakresie, ogólna klauzula odwołująca w testamencie późniejszym może nieumyślnie pozbawić mocy testament sporządzony wcześniej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Które prawo spadkowe obowiązuje Polaka mieszkającego we Włoszech? Zgodnie z rozporządzeniem UE nr 650/2012 stosuje się prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu (residenza abituale) w chwili śmierci. Polak mieszkający na stałe we Włoszech podlega prawu włoskiemu, niezależnie od obywatelstwa i niezależnie od tego, gdzie znajduje się jego majątek.

Czy Polak mieszkający we Włoszech może wybrać prawo polskie dla swojego spadku? Tak. Art. 22 rozporządzenia 650/2012 pozwala wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo się posiada. Wybór (professio iuris) musi być wyraźny i zapisany w testamencie. Samo sporządzenie testamentu w Polsce lub w języku polskim nie stanowi wyboru prawa.

Czy testament sporządzony w Polsce jest ważny we Włoszech? Tak, testament sporządzony w formie aktu notarialnego w Polsce jest ważny na gruncie Konwencji haskiej z 1961 roku. Aby mógł zostać użyty we włoskim postępowaniu spadkowym, wymaga jednak apostille i tłumaczenia przysięgłego na język włoski.

Co to jest testamento internazionale? To forma testamentu przewidziana przez Konwencję Waszyngtońską z 1973 roku, ratyfikowaną przez Włochy (ustawa nr 387/1990) i przez Polskę. Składa się ze scheda testamentaria (rozrządzenia testatora, w dowolnym języku) oraz attestato (akt sporządzony przez notariusza w obecności dwóch świadków). Jest uznawany we wszystkich państwach-stronach Konwencji bez potrzeby apostille ani legalizacji.

Czy mogę mieć dwa testamenty: jeden w Polsce, drugi we Włoszech? Tak, ale wymaga to szczególnej ostrożności w redakcji. Każdy testament musi wyraźnie określać swój zakres przedmiotowy. Klauzula odwołująca wcześniejsze testamenty, standardowo zamieszczana przez notariuszy, może nieumyślnie pozbawić mocy testament sporządzony wcześniej.

Czym różni się nabycie spadku w Polsce i we Włoszech? W prawie polskim spadek nabywa się z mocy prawa w chwili śmierci spadkodawcy. Spadkobierca staje się spadkobiercą automatycznie. We Włoszech spadkobierca musi spadek aktywnie przyjąć (accettazione dell’eredità). Bez przyjęcia nie staje się właścicielem odziedziczonego majątku.

Co to jest residenza abituale? Rozporządzenie 650/2012 nie podaje definicji legalnej tego pojęcia. Preambuła rozporządzenia (motyw 23) wskazuje, że chodzi o ogólną ocenę okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających śmierć: czas trwania i regularność obecności w danym państwie, warunki i powody pobytu, centrum interesów życiowych i rodzinnych.

Gdzie najlepiej sporządzić testament, jeśli mam majątek w Polsce i we Włoszech? Zależy od konkretnej sytuacji. Jeśli główny majątek znajduje się we Włoszech, testamento pubblico przed włoskim notariuszem generuje najmniej komplikacji po śmierci. Testamento internazionale z Konwencji Waszyngtońskiej jest uznawane w obu krajach bez apostille, co czyni je szczególnie funkcjonalnym rozwiązaniem w sytuacjach transgranicznych.

Podsumowanie

Pytanie „gdzie napisać testament” brzmi prosto. Odpowiedź wymaga znajomości co najmniej dwóch systemów prawnych, rozporządzenia unijnego nr 650/2012 i Konwencji Waszyngtońskiej z 1973 roku. Od prawidłowego ustalenia prawa właściwego i wyboru odpowiedniej formy testamentu zależy, czy wola testatora zostanie zrealizowana sprawnie, czy stanie się źródłem komplikacji, których dałoby się uniknąć.

To pierwsza część cyklu o dziedziczeniu nieruchomości we Włoszech. W kolejnej części omówię dichiarazione di successione, czyli włoską deklarację spadkową, i kroki, które spadkobiercy muszą podjąć, aby przejąć nieruchomość we Włoszech.